Krótka historia fortepianu

Choć historia fortepianu w obecnym kształcie liczy sobie zaledwie 300 lat, jego powstanie zapowiadały już najdawniejsze instrumenty strunowe, których istnienie potwierdzają zarówno badania archeologiczne, jak i najstarsze zapisy w Biblii, mitologiach i innych starożytnych tekstach. Lira Orfeusza, psałterz biblijnego króla Dawida czy też monochord służący Pitagorasowi do określania matematycznych zależności między dźwiękami, są dalekimi protoplastami tego wspaniałego instrumentu.

Bliższymi "krewniakami" fortepianu są klawikord i nieco późniejszy klawesyn.

Wynaleziony w XIV wieku klawikord miał kształt prostopadłościanu. W jego dolną ścianę wmontowana była klawiatura o zakresie 4 oktaw, a struny napięte były równolegle do niej. Naciskając klawisz uruchamiano umieszczony po drugiej stronie klawiszowej dźwigni metalowy języczek, który uderzał w strunę. Wywołany w ten sposób dźwięk był bardzo cichy, ale możliwa była zmiana jego dynamiki i wibracji poprzez słabsze lub mocniejsze uderzenie klawisza. Ograniczone możliwości muzyczne klawikordu sprawiały, że pozostawał on w cieniu klawesynu.

Instrument ten wszedł w użycie później od klawikordu. Pudło klawesynu, kształtem przypominające fortepian, zawierało napięte prostopadle do klawiatury struny różnej długości. Naciśniecie klawisza powodowało ruch „skoczka” – drewnianego klocka z przymocowanym zaostrzonym ptasim piórem, które szarpało strunę, wydobywając dźwięk dość głośny, ale zawsze jednakowy w swej dynamice.

Klawesyn wydawał więc dźwięki głośne, lecz niezróżnicowane dynamicznie, podczas gdy klawikord pozwalał na cieniowanie brzmienia, ale brzmiał tak cicho, że mógł być używany jedynie w niewielkich pomieszczeniach do gry solo. Konstruktorzy stanęli przed oczywistą koniecznością połączenia tych dwóch zalet - głośnego brzmienia i zróżnicowania dynamicznego - w jednym instrumencie.

Jako pierwszy dokonał tego Włoch Bartolomeo Cristofori, zastępując metalowe języczki i piórka młotkami, które uniezależnione były od dźwigni klawiszy, co umożliwiało swobodne wibrowanie struny bez względu na to, czy przyciskało się dalej klawisz, czy też się go puszczało. Jako oficjalną datę powstania pierwszego fortepianu podawano dotąd rok 1709, jednak najnowsze badania wykazują, że stało się to już w roku 1698, co potwierdza odnaleziony rachunek wystawiony księciu Ferdynandowi Medycejskiemu przez pracującego wówczas we Florencji Cristoforiego. Nazwa pianoforte pochodzi oczywiście od możliwości grania na tym instrumencie zarówno cicho (wł. piano), jak i głośno (wł. forte).

W następnych latach doskonalono wynalazek Cristoforiego na różne sposoby:
▪ W 1774 r. francuski konstruktor Merlin wyposaża fortepian w lewy pedał, który poprzez przesuniecie mechanizmu młoteczkowego w prawo powoduje wyciszenie instrumentu;
▪ W 1778 r. Anglik Bury zastępuje skórę obciągającą młotki filcem, co zmienia m.in. barwę i charakter dźwięku;
▪ W 1811 r. Anglik Robert Wornum konstruuje pierwsze pianino, montując struny fortepianu pionowo;
▪ W 1816 r. - na życzenie samego Beethovena - wiedeński fabrykant Estreicher rozszerza klawiaturę fortepianu do sześciu i pół oktawy;
▪ W 1823 r. Francuz Sebastian Erard (twórca nowoczesnej harfy) wyposaża mechanizm fortepianu w system repetycyjny, co umożliwiło m.in. bardzo szybkie powtarzanie jednego dźwięku oraz grę legato;
▪ W 1825 r. Amerykanin Babcock zastępuje ramę drewnianą, nie wytrzymującą już siły naciągu strun coraz większych instrumentów, ramą z lanego żelaza; W 1830 r. Niemiec Jan Pape krzyżuje struny basowe z wiolinowymi, co pozwala na napinanie strun odpowiedniej długości w mniejszych rozmiarami instrumentach.

Od czasu zastąpienia ramy drewnianej metalową, pomimo ciągłych udoskonaleń, najważniejsze zasady budowy fortepianów pozostają niezmienne.

AŁ dla All4m

Komentuj artykuł:

Aby dodać komentarz, wypełnij wszystkie pola poniżej.